ABDURAHMON IBN XALDUNNING “MUQADIMMA” ASARI HAQIDA

Abstract

Ushbu maqolada XIV asrda yashagan musulmon olimi va tarixchisi Ibn Xaldunning ijtimoiy‑ilmiy merosi tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor uning mashhur asari “Muqaddimah”ga qaratiladi: unda Ibn Xaldun tarixiy tadqiqot metodologiyasini amaliy nuqtai nazardan bayon qilib, empirik kuzatish, manbalarni tanqidiy tekshirish va solishtirishning oliy darajasini ilgari suradi  . Bundan tashqari, u “asabiyyah” deb nomlangan ijtimoiy birlashma tushunchasi orqali sivilizatsiyalarning aylanishi haqidagi siklik nazariyasini ilgarilaydi: davlatlarning markazida asabiyyah kuchsizlanib, mo‘rtlashsa, chekka hududdagi yangi guruhlar hokimiyatni egallaydi  . Maqolada Ibn Xaldunning iqtisodiyotga bo‘lgan hissasi ham alohida ta’kidlanadi: u mehnat nazariyasini ilg‘or shaklda ilgari surib, qiymatni ishlab chiqarishdagi mehnatga bog‘lash, shuningdek, fiskal siyosat va soliqlar nazariyalarini egallash orqali keyinchalik taklif‑talab nazariyalariga asos soladi. Shuningdek, u tarixshunoslikni metafizik tushuntirishlardan ajratib, uni ijtimoiy tabiiy sabablar asosidagi ilmiy fan sifatida tizimli o‘rganishga chaqiradi  . Ibn Xaldunning ijtimoiy fanlar, tarix, iqtisod va sotsiologiyaga qo‘shgan hissalarini ko‘rsatar ekan, uni tarix fanining metodologiysi, ijtimoiy fanlar (ummron)ning asoschisi hamda iqtisodiy nazariyot rivojiga ta’sir ko‘rsatgan mutafakkir sifatida ta’riflaydi.